مطالعه نقش پاپوش‌ها و نمادهای اصلی آن در اقوام زعفرانلو و شادلو ایل کرمانج خراسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.

2 کارشناسی ارشد هنر اسلامی، موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران

3 کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، بجنورد، ایران

چکیده

بیان مسئله: اقوام کرمانج که به دستور شاه عباس صفوی برای حفاظت از مرزهای شرقی، از غرب کشور به خراسان کوچانده شدند، عمدتاً دامدار و مأنوس با طبیعت هستند. از جمله تولیدات ایشان، بافته‌های پاپوش با طرح و نقش قابل تأمل است. پاپوش‌ها شامل جوراب پشمی، پَتاوه و چاروق است که زن و مرد عشایر با بافت و دوخت و دوز آن به روایت زندگی و خاطرات خود می‌پردازند. در این پژوهش به چیستی نقوش پاپوش اقوام زعفرانلو و شادلو و همچنین چیستی مفاهیم نمادین آن‌ها که بازنمود فرهنگ بصری این اقوام است، پاسخ داده می‌شود.
هدف: دسته‌بندی نقوش و بازشناسی نمادهای برتر و معنا و مفهوم در پاپوش‌­های اقوام زعفرانلو و شادلو در شهرستان‌های شیروان، بجنورد، قوچان و کلات نادری هدف این پژوهش است.
روش پژوهش: رویکرد تحقیق، کیفی است. این تحقیق از نظر هدف، بنیادی و ماهیتی توصیفی و تحلیلی دارد. جمع‌آوری مطالب کتابخانه‌­ای و نیز‌ میدانی و شامل مصاحبه و عکاسی است.
یافته‌ها: پاپوش‌های ایل کرمانج به سه نوع جوراب، پتاوه و چاروق تقسیم می‌شوند که تنوع نقوش در جوراب­‌ها بیشتر از نقوش پتاوه و کفش است. نقش پاپوش‌­ها، حیوانی، گیاهی و هندسی‌اند و مهم­‌ترین خصیصه، انتزاعی و هندسی‌بودن آن‌هاست. کاربرد و معنای نقش­‌ها تا اندازه‌ای همپوشان و در برخی طایفه­‌ها متفاوت است. منبع الهام نقوش و باورهای ایل کرمانج طبیعت، گیاهان، پرندگان، حیوانات، امور روزمره و شرایط اقلیمی است. در هنر کرمانجی می‌توان نمادهایی چون برکت، حاصل‌خیزی، قدرت، استقامت، تجدید حیات، زندگی، باروری محافظت‌کننده و آسیب‌رسان و نیروهای فرامادی و کیهانی را پی‌جویی کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Study on the Footwear Patterns and its Significant Symbols of Zafaranlu and Shadlu Tribes of the Kurmanji People

نویسندگان [English]

  • Alireza Sheikhi 1
  • Esmat Fayyaz 2
  • Mitra Shojai Moghadam 3
1 Department of Handicrafts, Faculty of Applied Arts, University of Art, Tehran, Iran.
2 Department of Islamic Art, Ferdous Institute of Higher Education, Mashhad, Iran.
3 Department of Persian Language and Literature, Payam Nur University, Bojnord, Iran.
چکیده [English]

Problem Definition: The tribe of Kurmanj, enforced to immigrate from the west of the country to protect the eastern borders by the order of Shah Abbas of the Safavid era, were mostly stockbreeders and accustomed with nature. Among their handcrafted art, woven footwears are distinguishable that bestow a unique design and pattern. Footwear consisted of woolen socks, Pataveh, and Charuq that narrate the lives and memories of nomadic men and women with their texture and sewing. These motifs have arisen in the cultural and climatic range of the Kurmanj people.
Objective: Classification of designs and recognition of significant symbols, meaning, and concepts in the footwear of the Zafaranlu and Shadlu tribes in Shirvan, Bojnourd, Quchan, and Kalat Naderi.
Research Method: The overall research approach is qualitative. The methodology is descriptive and analytical in terms of purpose, basis, and essence. Data is collected by library research with the aid of field materials including interviews and photography.
Results: The footwear of the Kurmanji tribe can be classified into three types: socks, Pataveh and Charuq. The variety of patterns applied in socks are more perceivable compared to other footwear. The applied patterns include animal, plant, and geometric designs that are significantly abstract and geometric. The use of the mentioned patterns is mostly the same bearing variances in some tribes. The source of inspiration for the usage of the applied patterns and the beliefs of the Kurmanji tribe root in nature, vegetation, birds, animals, daily affairs, and climatic conditions. In Kurmanji art, symbols such as blessing, fertility, power, endurance, revival, life, protection, hazard, fertility, transcendental and cosmic forces can be outlined.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nomads of Kurmanj
  • Zafaranlu
  • Shadlu
  • footwear
  • designs
  • and symbols
- امیدی، ناهید. (1382). دیده و دل و دست(پژوهشی در پوشاک وهنر های سنتی خراسان ). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- پایدار‌فرد، آرزو و شایسته‌فر، مهناز. (1390). بررسی نقوش در گلیم مردمان کرد خراسان. فصلنامه هنر، ۲۹(۸۳-۸۴)، ۱۹۱-۲۱۰
- توحدی، کلیم اله. (1370). حرکت تاریخی کرد به خراسان(جلد ۱). مشهد: دانشگاه فردوسی.
- حاجی‌پور، نادیا و پرتوی، آناهیتا. (1395). نماد ونشانه شناسی فرهنگی(چاپ اول). تهران: ساکو. 
- سرخوش، فائقه. (1389). اسطوره‌ای زمین وآسمان در باور ایرانیان(چاپ اول). تهران: ترفند.
- شانس، حمید. (1393). موزه‌ای از لباس‌های محلی ایران بسازیم(چاپ سوم). تهران: کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان.
- شوالیه، ژان و گرابن، آلن. (1384). فرهنگ نمادها(ترجمه سودابه فضایلی). تهران: جیحون.
- صالحی کاخکی، احمد و نظری اصطهباناتی، امینه. (1389). تأملی در منشأ نقش بته‌جقه. هنرهای تجسمی و کاربردی، ۳(۶)، 105 -91 .
- ضیاءپور، جلیل. (1346). پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستا ئیان ایران بروزگار شاهنشاهی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
- قاسم‌زاده، زهره و سامانیان، صمد. (1391). طرح ونقش در بافته‌های کرمانجی در خراسان شمالی. نامه هنرهای تجسمی و کاربردی، ۵(۹)، 93-118
- کمندلو، حسین. (1395). طرح ونقش در در فرش‌های عشایری و روستایی استان خراسان شمالی(چاپ اول). سمنان: دانشگاه سمنان.
- متولی حقیقی، یوسف. (1387). پژوهشی پیرامون تاریخ تحولات سیاسی خراسان شمالی. مشهد: آهنگ قلم.
- هال، جیمز. (1393). فرهنگ نگاره‌ای نمادها درهنر شرق وغرب(ترجمه رقیه بهزادی). چاپ هفتم. تهران: فرهنگ معاصر.
- هنری هوک، ساموئل. (1372). اساطیر خاور میانه( ترجمه علی اصغر بهرامی و فرنگیس مزداپور). تهران: روشنگران.
- وطن‌ دوست، سارا. (1395). پوشاک و زیورآلات عشایر کرمانج خراسان. چاپ اول. قم: عمو علوی.
- یاوری، حسین و سرخوش، شیدا. (1389). آشنایی با لباس‌ها و پوشاک سنتی مردم مناطق مختلف ایران. تهران: آذر
- Ortner, Sh. (1972). On Key Symbol. American Anthropologist, (45), 1338-1346.