بررسی تناسب موجود در تزیینات معقلی مدرسة «غیاثیۀ خرگرد»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاددیار گروه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

بیان مسئله: مطالعۀ تناسب موجود در اجزای تزیینات آجری در نماهای معماری (خوون چینی) نشان می‌دهد که این تناسب حاصل نسبت ابعاد اجزا به آجر مادر است که از خرد شدن آن به نسبت‌های صحیح پدید می‌آید. در خصوص تزیینات معقلی که مبنای آن نیز بر چینش از پیش طراحی‌ شده، آجرها استوار است، علی‌رغم تحقیقات فراوان در انواع آن، ضروری است که تا چگونگی ایجاد تناسب بین اجزای آجر و بستری که در آن به‌کار گرفته می‌شوند، مورد مطالعه قرار گیرند، برهمین اساس مسئله این پژوهش آشکار سازی نسبت بین اجزا در یک تزیین معقلی و تناسب این اجزا با بستری که در آن قرار گرفته‌اند، است. تزیینات مورد مطالعه این پژوهش معقلی‌های کتیبه‌دار مدرسۀ «غیاثیۀ خرگرد» ساختۀ قوام‌الدین شیرازی است.
هدف: بررسی تناسبات کمی موجود در تزیینات معقلی مدرسۀ غیاثیۀ خرگرد (حاصل از محاسبات عددی) هدف این پژوهش است.
روش پژوهش: این پژوهش از نظر هدف بنیادی و از حیث روش مبتنی ‌بر توصیف و تحلیل داده‌هاست. داده‌ها از دو طریق کتابخانه‌ای و میدانی به‌دست ‌آمده‌اند. در مطالعۀ میدانی، تزیینات معقلی (دارای کتیبه) مورد محاسبۀ کمی قرار گرفته است. تزیینات مورد مطالعه توسط نرم‌افزار رایانه‌ای بازطراحی‌ شده‌اند.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که تناسب، علاوه‌ بر اجزای آجرهای تشکیل‌‌دهندۀ معقلی‌ها، بین آجرها و بستری که آن را تزیین می‌کنند نیز وجود دارد. این تناسبات بر اثر به‌کارگیری یک (پیمون) که از واحد اندازه‌گیری سنتی (گز) حاصل می‌شود، براساس تقسیمات حاصل از ترسیم‌های هندسی به‌وجود آمده و تناسبات لازم را با دقت بسیار بالا در تمام ارکان و اجزای بنا ایجاد می‌نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examining the Proportion in Mughal Decorations of "Khargerd Ghiasieh" School

نویسنده [English]

  • Ali Akbar Seyyedi
Department of Art, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Iran.
- آذرخرداد، فرشته. (1396). بازشناسی و تحلیل تناسبات هندسی بناهای عصر تیموری با تکیه ‌بر آثار معماری قوام‌الدین شیرازی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد باستان‌شناسی). دانشکدۀ هنر، دانشگاه بیرجند، ایران.
- آذرخرداد، فرشته، زارعی، علی و هاشمی زرچ‌آبادی، حسن. (1397). ارزیابی و شناخت هندسۀ کاربردی عصر تیموری در طراحی بقعۀ مولانا زین‌الدین ابوبکر تایبادی. مطالعات هنر اسلامی، 14(31)، صص. 164-187.
- اردلان، نادر و بختیار، لاله. (1390). حس وحدت (ترجمه ونداد جلیلی). تهران: مؤسسۀ علم معمار.
- السعید، عسام و پارمان، عایشه. (1363). نقش‌های هندسی در هنر اسلامی (ترجمۀ مسعود رجب‌نیا). تهران: سروش.
- اوکین، برنارد. (1386). معماری تیموری در خراسان (ترجمۀ علی آخشینی). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
- بلر، شیلا اس و بلوم، جاناتان ام. (1382). هنر و معماری اسلامی در ایران و آسیای مرکزی (جلد اول) دوره ایلخانیان و تیموریان (ترجمۀ سید محمد موسی هاشمی گلپایگانی). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- بمانیان، محمدرضا، اخوت، هانیه و بقایی، پرهام. (1390). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. تهران: طحان.
- پیرنیا، محمدکریم و بزرگمهر، زهره. (1385). هندسه در معماری. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
- پوگاچنکوا، گالینا آ. (1387). شاهکارهای معماری در آسیای میانه (ترجمۀ سید داوود طبایی). تهران: فرهنگستان هنر.
- سمرقندی، دولتشاه بن بختی شاه. (1382). تذکره‌الشعرا (به کوشش محمد رمضانی). تهران: خاور.
- زمرشیدی، حسین. (1386). اجرای ساختمان با مصالح سنتی. تهران: انتشارات افشار، دفتر تحقیقات و برنامه‌ریزی آموزش فنی و حرفه‌ای وزارت آموزش ‌و پرورش.
- زمرشیدی، حسین و صادقی حبیب‌آبادی، علی. (1397). آجر و هنر آجرکاری از دوران باستان تا امروز. فصل‌نامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی،(33)، صص. 5-17.
- زمرشیدی، حسین. (1384). کاشیکاری ایران، خط معقلی. تهران: سازمان عمران و بهسازی شهری.
- سیدی، سید علی‌اکبر. (1398). سنجش نسبت گستره‌های رنگی کاشی‌های معرق مدرسۀ غیاثیۀ خرگرد قوام‌الدین شیرازی (پایان‌نامۀ دکتری پژوهش هنر). دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
- علیزاده، سیامک، صالحی، سحر و امامی‌فر، نظام‌الدین. (1392). بررسی نقوش مقابر آجری دزفول. پیکره،(4)، صص. 59-68.
- فیزابی، بهمن، جوانی، اصغر و قاسمی سیچانی، مریم. (1394). تحلیل متن کوفی ارائۀ معماری قوام‌الدین شیرازی در گازرگاه هرات. دو فصلنامه مرمت و معماری ایران، 5(10)، صص. 105-122.
- کشاورزی میان‌دشتی، حمیدرضا و فیزابی، بهمن. (1396). گونه‌شناسی خط بنایی (معقلی) بر اساس شیوه طراحی و روش‌های اجرایی. هنرهای صناعی ایران، ۱(۱)، صص. 48-62.
- کیانی، محمد یوسف. (1382). تاریخ هنر معماری ایران دوره اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
- گلمبگ، لیزا و ویلبر، دونالد. (1374). معماری تیموری در ایران و توران (ترجمۀ کرامت ا... افسر و محمد یوسف کیانی). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
- ماهرالنقش، محمود. (1361). طرح و اجرای نقش در کاشیکاری ایران دورۀ اسلامی/ دفتر اول خط بنایی. تهران: انتشارات موزۀ رضا عباسی.
- منکوفسکایا، ال.لو. (1379). به‌سوی مطالعۀ اشکال معماری در آسیای میانه در پایان قرن چهاردهم/ هشتم ﻫ.ق: مقبرۀ خواجه احمد یسوی (ترجمۀ بحرالعلومی: شیرازی). مجله اثر، (31-32)، صص. 260-288.
- نجیب‌اوغلو، گل‌رو. (1379). هندسه و تزیین در معماری اسلامی. تهران: روزنه.
- نعیما، غلامرضا. (1376). دزفول شهر آجر. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
- هیل، درک و گرابر، اولک. (1386). معماری و تزیینات اسلامی (ترجمۀ مهرداد وحدتی). تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
- Kostof, Spiro. (1986). The Architect in the middle Ages, East and west, in Architect chapter in the history. New York: Oxford University press.