Paykareh

Paykareh

Typology and Analysis of Animal Combat and Hunting Motifs in Qajar Art

Document Type : Original Article

Author
Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Heritage Conservation, Islamic Art University of Tabriz, Tabriz, Iran.
Abstract
Introduction: Animal combat and hunting motifs have been a prominent theme in Iranian-Islamic art and civilization from pre-Islamic times through the Qajar period. Although these motifs have been depicted similarly across various eras, their meanings have evolved in accordance with the sociocultural and religious contexts of each period. Consequently, this study seeks to examine the meanings of animal combat and hunting motifs in Qajar art, with specific attention to their spatial contexts and functional positions within architectural or artistic works. The central research question addressed herein is: What are the origins of animal combat and hunting motifs in Qajar art, considering the nature of the structure and the artistic medium, and how do they differ from similar motifs found in the Seljuk to Safavid periods?
Research Method: This study adopts a developmental approach in terms of its objectives and employs a descriptive-analytical method in its execution. Data collection involved both library-based research, utilizing primary and relevant sources, and field studies examining artistic elements such as stucco work, tilework, ceramics, metalwork, wood carving, painting on wood or plaster, seal engravings, and illustrated manuscripts. The study identified 52 examples of animal combat and hunting motifs across a variety of artistic media, classifying them into 14 distinct types.
Findings: Among the analyzed examples, tilework motifs (particularly polychrome «haft-rang» or under transparent glaze painting) and stucco (low or high relief) were the most frequently represented media. Beyond the type of structure or artifact, the artistic medium, visual characteristics of the motifs, and the decorative elements surrounding or adjacent to them significantly influenced their symbolic meanings.
Conclusion: The findings suggest that the roots of animal combat and hunting motifs lie in a synthesis of earlier beliefs and the popular consciousness of the Qajar era. These motifs symbolically reference the repulsion of evil forces, popular narratives, and prevailing cultural beliefs. In essence, the motifs not only align with public sentiment but also emphasize the legitimacy of the king and his absolute and victorious power in triumphing over falsehood.
Keywords
Subjects

Article Title Persian

گونه‌شناسی و واکاوی نقوش گرفت و گیر در هنر قاجار

Author Persian

یداله حیدری بابا کمال
استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکده حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
Abstract Persian

مقدمه: نقوش گرفت و گیر یکی از مضامین مورد توجه از ادوار پیش از اسلام تا دورۀ قاجار در هنر و تمدن ایرانی- اسلامی بوده است. این نقوش اگرچه در دوره‌های مختلف مشابه هم ترسیم شده‌اند؛ اما الزماً مفهوم یکسانی ندارند و بنابر فضای اجتماعی و اعتقادی هر دوره، کارکرد و معنای جدیدی به‌خود گرفته‌اند؛ بنابراین مسئلۀ اساسی پژوهش پیش‌رو ریشه‌یابی مفاهیم نقوش گرفت و گیر در هنر قاجار با توجه به بستر مکانی و موقعیت نقش در بنا و یا اثر است. در این راستا، پژوهش به‌دنبال پاسخ به این سوال است که: ریشه نقوش گرفت و گیر در هنر قاجار با توجه به نوع بنا و بستر هنری ایجاد کننده چیست و چه تفاوت‌هایی با نقوش مشابه دوران سلجوقی تا صفوی دارند؟
روش پژوهش: روش پژوهش از نظر هدف توسعه‌ای و از نظر ماهیت توصیفی- تحلیلی است. گردآوری داده‌ها بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای با تکیه بر منابع دست اول و مرتبط با موضوع و مطالعات میدانی با رجوع به بناها یا آثاری نظیر گچ‌بری، کاشی‌کاری، سفال‌گری، فلزکاری، منبت‌کاری، نقاشی روی چوب یا گچ، کنده‌کاری روی مهر و نسخ خطی مصور است. یافته‌های پژوهش شامل ۵۲ نمونه نقش گرفت و گیر از میان آثار هنری مختلف و ۱۴ گونه نقش متنوع بوده است.
یافته‌ها: ازمیان نمونه‌های بررسی شده، نقوش کاشی‌نگاره (هفت‌رنگ و یا نقاشی زیر لعاب شفاف) و گچ‌بری (کم برجسته یا برهشته) بیشترین فراوانی را داشتند. علاوه بر نوع بنا یا اثر، بستر هنری ایجاد کننده، ویژگی‌های بصری نقوش و عناصر تزئینی زمینه یا مجاور تصاویر در بازنمایی مفهوم آن‌ها مؤثر بودند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ریشۀ نقوش گرفت و گیر تلفیقی از باورهای ادوار پیشین و مردم عامۀ زمان قاجار بوده و بر دفع نیروهای شر، داستان‌های عامیانه و باورهای رایج زمان خود دلالت دارند؛ به‌عبارت دیگر تمامی نقوش علاوه بر همسویی با عقاید مردم بر اثبات حقانیت شاه و قدرت پیروز و مطلق او در غلبه بر باطل تأکید دارند

Keywords Persian

گرفت و گیر
دورۀ قاجار
ریشه‌یابی
نقاشی
کاشی‌کاری
گچ‌بری
- احتشامی، محسن. (1385). مهرهایی از جنس عشق. خورشید.
- آرمان، احسان و ذاکرین، میترا. (1393). خوانش آیینی-اساطیری بازنمایی گرفت وگیردر تخت جمشید و کلیله و دمنه بایسنقری. نشریه تخصصی هنرهای کاربردی، 3(5)، 35-44. DOI: 10.22075/aaj.2015.419
- آگنجی شیرازی، نازآفرین. (1394). بررسی مضامین نقوش کاشی‌کاری آثار معماری شیراز در عصر قاجار. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد باستان‌شناسی دوران اسلامی)، دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران.
- بهدانی، مجید و مهرپویا، حسین. (1389). گذری بر جدال اژدها در هنر ایران. جلوه هنر، 2(4)، 5-12. DOI: https://doi.org/10.22051/jjh.2015.7
- پنجه‌باشی، الهه و دولاب، فاطمه. (1397). مطالعه ویژگی و ساختار نقوش سردر بناهای کاشی‌کاری شده در شیراز در دورۀ قاجار. نگره، 13(48)، 105-127. DOI: https://doi.org/10.22070/negareh.2019.886
- تقوی‌نژاد، بهاره. (1387). تجلی نقوش گرفت و گیر در فرش دورۀ صفوی. گلجام، 9(12)، 49-62.
- حسین‌آبادی، عطیه‌خان. (1395). بررسی نقوش جانداران در کاشی‌کاری‌های حرم امام رضا (ع). (پایان‌نامه کارشناسی ارشد ارتباط تصویری)، موسسۀ آموزش عالی فردوس مشهد.
- خوشه‌چرخ، لیلا. (1394). مطالعه تطبیقی نقشمایه‌های تزئینی در خانه‌های تاریخی و فرش کاشان دورۀ قاجار. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر)، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر تهران.
- داوودی مقدم، فریده، فروزانفر، احمد و عسگری، زهرا. (1394) بررسی چرایی نبرد شیر و گاو در قالی‌های ایرانی با تکیه بر اسطوره‌ها و متون ادبی. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 30(8)، 257-276.
- دوبوکو، مونیک. (1373). رمزهای زنده جهان. مرکز.
- رحیمی، مریم. (1390). بررسی دیوارنگاری (نقاشی دیواری) در خانه‌های قاجاری تبریز. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر)، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
- سرلو، خوان ادواردو. (1389). فرهنگ نمادها (ترجمه مهرانگیز اوحدی). دستان.
- سیف، هادی. (1389). نقاشی روی کاشی. سروش.
- صفایی، آذر. (1394). بررسی تزئینات نقاشی در سقف‌های چوبی خانه‌های شیراز در دورۀ قاجار. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر)، واحد بین‌الملل دانشگاه شیراز.
- ظهوریان، تکتم. (1389). بررسی گچبری‌های ایران از دوران صفویه تا پایان قاجاریه. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد نقاشی)، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
- فتح‌اللهی، سحر. (1394). مطالعه تصویرسازی کتب چاپ سنگی علوم غریبه (طلسم‌ها) و نقش آن در شکل‌گیری مکاتب تصویرسازی. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد ارتباط تصویری)، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
- فرشچی، حمیدرضا، انصاری، محمد و عطایی همدانی، محمدرضا. (1400). بررسی مضامین و نمادها در تزیینات کاشی‌کاری حمام‌های قاجاری (نمونۀ موردی: سربینه حمام چهارفصل اراک). هنرهای صناعی ایران، 1(4)، 57ـ72.  DOI: https://doi.org/10.22052/hsi.2022.111684
- کرباسی، کلود، حسین‌‌راد، عبدالمجید، پریشان‌زاده، پیام، پرهیزگاری، ماری، روحانی، امید و اثباتی، محمدحسن. (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. موزه‌های هنرهای معاصر.
- کوپر، جین‌سی. (1386). فرهنگ مصور نمادهای سنتی (ترجمه ملیحه کرباسیان). فرهنگ نشر نو.
- مایدا، تادئوش. (1392). شاهکارهای هنر ایران در مجموعه لهستان (ترجمه مهدی مقیسه و داوود طبائی). جلد اول. موسسه تألیف و ترجمه نشر آثار هنری.
- مجدخوافی. (1345). روضه خلد (به کوشش حسین خدیوجم). زوار.
- مظفری، فائزه. (1392). دیوارنگاره‌های قاجار در کرمانشاه. (پایان‌نامه کارشناسی ارشد ارتباط تصویری)، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران.
- معراجی، مصطفی. (۱۴۰۳). باغ نارنجستان قوام  در شیراز (خانه قوام ۱۹). قابل دسترسی : https://B2n.ir/gq4782
- مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد. (1387). مثنوی معنوی (جلد 1) (به تصحیح عبدالکریم سروش). علمی و فرهنگی.
- نایب‌زاده، راضیه و سهرابی نصیرآبادی، مهین. (1402). نمادینگی حضور توأمان نقش شیر و اژدها در آثار هنری ایران در عصر اسلامی. هنرهای صناعی خراسان بزرگ، 1(3)، 1-24. DOI: https://doi.org/10.22034/daraygah.2021.135037
- نوذری فردوسیه، احمد و طهوری، نیر. (1400). مطالعۀ صورت و معنای نقوش گچ‌بری خانۀ تاریخی بروجردی‌ها (کاشان)، دو فصلنامه علمی کاشان‌شناسی، 14(27)، 135ـ162. DOI: https://doi.org/10.22052/kashan.2022.242969.1011
- هانتر، ویلی. (1384). علم در ایران و شرق باستان؛ مجموعه مقالات (ترجمه همایون صنعتی‌زاده). قطره.
- Behrens-Abouseif, D. (1997). The lion-gazelle mosaic at Khirbat al-Mafjar. Muqarnas,(14), 11-18. Doi: https://doi.org/10.2307/1523233
 
English translation List of references
- Aganji Shirazi, N. (2015). A Study of the Themes in the Tile Motifs of Qajar-era Architecture in Shiraz (Master’s Thesis, Islamic Archaeology). Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran. [In Persian]
- Arman, E., & Zakerin, M. (2015). A Ritual-Mythical Reading of the Grappling Motif in Persepolis and the Baysonghori Kalila and Dimna. Honar ha ye karbordi Journal, 3(5), 35–44. https://doi.org/10.22075/aaj.2015.419. [In Persian]
- Behdani, M., & Mehrpooya, H. (2011). A Glance at the Dragon Combat in Iranian Art. Jelve-ye Honar, 2(4), 5–12. https://doi.org/10.22051/jjh.2015.7[In Persian]
- Behrens-Abouseif, D. (1997). The Lion-Gazelle Mosaic at Khirbat al-Mafjar. Muqarnas, 14, 11–18. https://doi.org/10.2307/1523233
- Cirlot, J. E. (2010). A Dictionary of Symbols (Trans. Mehrangiz Ovahdi). Dastan. [In Persian]
- Cooper, J. C. (2007). An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols (Trans. M. Karbasian). Farhang Nashr-e No. [In Persian]
- Davoudi Moghaddam, F., Forouzanfar, A., & Asgari, Z. (2015). An Inquiry into the Lion and Bull Combat in Persian Carpets Based on Myths and Literary Texts. Stylistics of Persian Poem and Prose (Bahār-e Adab), 30(8), 257–276. [In Persian]
- Debuquois, M. (1994). Living Symbols of the World (in Persian). Markaz. [In Persian]
- Ehteshami, M. (2006). Seals Made of Love. Khorshid. [In Persian]
- Farshchi, H. R., Ansari, M., & Ataei Hamadani, M. R. (2021). An Investigation into the Themes and Symbols of the Tile-work of Qajar Bathhouses )Case Study: Men’s Apodyterium in the Chāhārfasl Bathhouse, Arak). Journal of Iranian Handicrafts Studies, 1(4), 57–72. [In Persian] https://doi.org/10.22052/hsi.2022.111684[In Persian]
- Karbasi, C., Hosseinrad, A., Parishanzadeh, P., Parhizgari, M., Rouhani, O., & Esbati, M. H. (2005). Masterpieces of Iranian Miniature Painting. Museum of Contemporary Arts. [In Persian]
- Fathollahi, S. (2015). A Study of Lithographed Illustration in Occult Books (Talismans) and Its Role in the Formation of Illustration Schools (Master’s Thesis, Visual Communication). Islamic Azad University, Central Tehran Branch. [In Persian]
- Hosseinabadi, A. Kh. (2016). A Study of Animal Motifs in the Tilework of the Imam Reza Shrine (Master’s Thesis, Visual Communication). Ferdows Institute of Higher Education, Mashhad. [In Persian]
- Hunter, W. (2005). Science in Iran and the Ancient East: Collected Papers (Trans. H. Sanatizadeh). Ghatreh. [In Persian]
- Khosheh-Charkh, L. (2015). A Comparative Study of Decorative Motifs in Qajar-Era Historical Houses and Kashan Carpets (Master’s Thesis, Art Research). Faculty of Applied Arts, University of Art, Tehran. [In Persian]
- Maida, T. (2013). Masterpieces of Iranian Art in Polish Collections (Trans. M. Maghiseh & D. Tabāi), Vol. 1. Institute for Compilation, Translation, and Publication of Artistic Works. [In Persian]
- Majd Khafi. (1966). Rawzat al-Khald (Ed. H. Khadioujam). Zavvar. [In Persian]
- Meraji, M. (2024). Narenjestan-e Qavam Garden in Shiraz (Qavam House No. 19). Available: https://B2n.ir/gq4782[In Persian]
- Mozaffari, F. (2013). Qajar-Era Murals in Kermanshah (Master’s Thesis, Visual Communication). College of Fine Arts, University of Tehran. [In Persian]
- Nayebzadeh, R., & Sohrabi Nasirabadi, M. (2023). The Symbolic Co-Presence of the Lion and Dragon Motif in Iranian Islamic Art. Handicrafts of Great Khorasan, 1(3), 1–24. https://doi.org/10.22034/daraygah.2021.135037. [In Persian]
- Nozari Ferdowsieh, A., & Tahouri, N. (2021). A Study of the Form and Meaning of Stucco Motifs in the Historical Boroujerdi House (Kashan). Kashan Shenasi, 14(27), 135–162. https://doi.org/10.22052/kashan.2022.242969.1011[In Persian]
- Panjebashi, E., & Dolab, F. (2018). Study of the Characteristics and Structure of Motifs on the Tiled Entrances of Qajar-Era Buildings in Shiraz. Negareh, 13(48), 105–127. https://doi.org/10.22070/negareh.2019.886[In Persian]
- Rahimi, M. (2011). A Study of Qajar-Era Murals in Tabriz Historical Houses (Master’s Thesis, Art Research). College of Fine Arts, University of Tehran. [In Persian]
- Rumi, Jalal al-Din Mohammad ibn Mohammad. (2008). The Masnavi-e Ma'navi, Vol. 1 (Ed. A. Soroush). Elmi va Farhangi. [In Persian]
- Safaei, A. (2015). A Study of Painted Decorations on Wooden Ceilings in Qajar-Era Houses in Shiraz (Master’s Thesis, Art Research). Shiraz International Branch, Shiraz University. [In Persian]
- Seif, H. (2010). Tile Painting. Soroush. [In Persian]
- Taghavinejad, B. (2008). The Manifestation of Grappling Motifs in Safavid Carpets. Goljam, 9(12), 49–62. [In Persian]
- Zohourian, T. (2009). A Study of Iranian Stucco Decorations from the Safavid to the Late Qajar Era (Master’s Thesis, Painting). Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran. [In Persian]
Volume 14, Issue 40
Summer 2025
Pages 1-21

  • Receive Date 09 October 2024
  • Revise Date 01 March 2025
  • Accept Date 09 March 2025