پیکره

پیکره

تحلیل تعادل بصری مبتنی بر نسبت جلوت و خلوت در کتیبه‌های ثلث علی‌نقی امامی؛ مطالعه موردی: حیاط امامزاده اسماعیل اصفهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
مقدمه: کتیبه‌های علی‌نقی امامی در امامزاده اسماعیل اصفهان با قاب‌های گوناگون‌شان فضای پژوهش‌ای را می‌طلبید که بتوان به نوع تعادل بصری آن‌ها دست یافت و بهترین و مؤثرترین روش برای این مهم بررسی نسبت جلوت‌ها و خلوت‌ها در کتیبه‌هاست. هدف از این پژوهش نیز شناخت فضاهای جلوت و خلوت در کتیبه‌های علی‌نقی امامی در امامزاده اسماعیل و تحلیل شیوة ایجاد تعادل بصری‌ در آن‌ها است که در نهایت بتوان به شناخت مختصات آثار او پی برد. بنابراین پژوهش حاظر در پی دست‌یابی به این پرسش‌هاست که بیشترین جلوت‌ها و خلوت‌های ایجاد شده در کتیبه‌ها کدام قسمت‌ها و به چه صورتی هستند و نیز تعادل بصری متأثر از آن‌ها چگونه است.
روش پژوهش: کتیبه‌های سردر ورودی مسجد شعیاء، حیاط و حرم امامزاده اسماعیل نمونه‌‌های مورد تحلیل هستند. در پژوهش کیفی حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی، ضمن مشاهده میدانی از کتیبه‌ها، مطالعات گسترده‌ای در منابع موجود در بستر اینترنت و کتابخانه‌ها صورت گرفت. اساس سنجش نیز نقطه و نمودار‌های تحلیلی پیکسل‌های فتوشاپ بوده است.
یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد علی‌نقی امامی با بهره‌گیری از حروف دندانه‌دار و ایجاد کشش متناسب در مدّات، به‌خلق جلوت‌ها و خلوت‌های مطلوبی در کتیبه‌ها دست یافته است. او در کتیبه‌های ورودی حرم و حیاط امامزاده اسماعیل، با طراحی حلقه‌ها و گره‌های عریض‌ و بزرگ‌ و نیز نگارش حروف دایره‌وار با دهانة باز، موجب پدید آمدن جلوت‌هایی در فضای داخلی و بیرونی این آثار شده است. همچنین در کتیبة سردر مسجد شعیا، نگارش مرکبات در ردیف‌های کمتر، خلوتی مناسب ایجاد کرده که در تعادل و توازن بصری کتیبه‌ها مؤثر بوده است. او با استفاده از افراشته‌های بلندتر در یک ردیف از کتیبة ورودی حیاط امامزاده، خلوت‌هایی را پدید آورده که به‌واسطة حرکات و ضوابط خوشنویسی، خلأهای موجود را تا حدودی پوشانده است. این نوع خلوت‌ها در حروف منفرد کتیبه‌های ورودی حرم و مسجد شعیا نیز مشاهده می‌شود. در نهایت، کتیبة سردر مسجد شعیا از تعادل بصری نسبتاً متقارن برخوردار است، کتیبة سردر ورودی حرم امامزاده تعادل نامتقارن دارد و کتیبة سردر حیاط امامزاده از تعادل کمتر، آن‌ هم به‌صورت نامتقارن برخوردار است.
نتیجه‌گیری: طبق مطالعه شیوه‌های نگارش، جلوت‌ها و خلوت‌ها در کتیبه‌ها، نتایج حاکی است کتیبه‌های سردرهای مسجد شعیا و ورودی حرم امامزاده دارای توازن و تعادل بصری بیشتری بودند، و کتیبه‌های سردر مسجد شعیا، سردر ورودی حرم و سردر ورودی حیاط به ترتیب از میزان تقارن در تعادل بصری‌شان کاسته شده است.
کلیدواژه‌ها

- ایرانی، عبدالمحمد. (1۳۴۵). پیدایش خط و خطاطان. انتشارات یساولی.
- بلخاری قهی، حسن. (۱۴۰۳). قدر، نظریه هنر و زیبایی در تمدن اسلامی. شرکت انتشارات سوره مهر.
- داندیس، دنیس. ای. (1394). مبادی سواد بصری (سرپرست گروه ترجمه محمد حامد مسیح تهرانی). سروش دانش.
- دهدشتی، حمید. (1399). آشنایی با عناصر و کیفیات بصری در مبانی هنرهای تجسمی. راه ابریشم.
- رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم. (۱۳۴۵). تاریخ خط و خطاطان. مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
- فضائلی، حبیب‌الله. (1350). اطلس خط (تحقیق در خطوط اسلامی). نشر مشعل.
- فضائلی، حبیب‌الله. (1356). تعلیم خط (چاپ اول). انتشارات سروش.
- قلیچ‌خانی، حمیدرضا. (1373). رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته. نشر روزنه.
- قلیچ‌خانی، حمیدرضا. (1373). فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی. نشر روزنه.
- نصر، سید حسین. (۱۳۸۵). «پژواک در فضای تهی، اهمیت خلأ در هنر اسلامی». روزنامه شرق، ترجمه نادر شایگان‌فر. (۴)، ۱۶ و ۱۷.
- هنرفر، لطف‌الله. (1344). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، آثار باستانی و الواح و کتیبه‌های تاریخی در استان اصفهان. کتابفروشی ثقفی.
- Faulkner. A. & Chavez. C. (2019). Classroom in a book. The official training workbook from Adobe- Softcover. Adobe Press.
- Shirakawa. B. (2012). Beginning Photoshop. San Jose State University. https://memarproje.ir
 
List of resources in English
- Bolkhari Qahi, H. (2024). Qadr, the theory of art and beauty in Islamic civilization. Sooreh Mehr Publishing Company. [In Persian]
- Dehdashti, H. (2020). Familiarity with visual elements and qualities in the fundamentals of the visual arts. Rah-e Abrisham. [In Persian]
- Dondis, D. E. (2015). A primer of visual literacy (M. H. Masih Tehrani, Trans.). Soroush Danesh. [In Persian]
- Fazaeli, H. (1971). Atlas of calligraphy (Research in Islamic scripts). Mashal Publishing. [In Persian]
- Fazaeli, H. (1977). Teaching calligraphy (1st ed.). Soroush Publications. [In Persian]
- Faulkner, A. & Chavez. C. (2019). Classroom in a book. The official training workbook from Adobe- Softcover. Adobe Press.
- Ghelichkhani, H. R. (1994). Essays on calligraphy and related arts. Rozaneh Publishing. [In Persian]
- Ghelichkhani, H. R. (1994). Dictionary of calligraphy terms and expressions. Rozaneh Publishing. [In Persian]
- Honarfar, L. (1965). Treasury of historical artifacts of Isfahan: Ancient relics, historical tablets, and inscriptions in the province of Isfahan. Saqafi Bookstore. [In Persian]
- Irani, A. M. (1966). The emergence of script and calligraphers. Yasavoli Publications. [In Persian]
- Nasr, S. H. (2006). Echo in the Void: The importance of emptiness in Islamic art. Shargh Newspaper, translated by Nader Shayeganfar (4), 16 & 17. [In Persian]
- Rafiei Mehrabadi, A. (1966). The history of calligraphy and calligraphers. Amirkabir Publishing Institute. [In Persian]
- Shirakawa. B. (2012). Beginning photoshop. San Jose State University. https://memarproje.ir
 
دوره 15، شماره 43
بهار 1405
صفحه 29-44

  • تاریخ دریافت 04 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 11 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 دی 1404