پیکره

پیکره

تحلیل الگوهای بصری دیوارنگارۀ شکارگاه بر سردر بازار قیصریۀ اصفهان به روش شمایل‌نگاری پانوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد نقاشی ایرانی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز ، ایران.
2 دانشیار گروه مطالعات نظری هنرهای تجسمی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
مقدمه: مجموعه دیوارنگاره‌های سردربازار قیصریه، شامل سه جبهه شرقی، غربی و شمالی با سه موضوع مختلف، اولین و قدیمی‌ترین نمونه از دیوارنگاره‌های دوره صفوی است که در فضای شهری نقاشی شده و مخاطب عام یافت. این دیوارنگاره‌ها که بر سردر یکی از مهمترین ورودی‌های میدان نقش جهان و در محل ورود و خروج بازرگانان خارجی و داخلی، کسبه و عموم مردم نقاشی شده است، بر اهمیت این اثر و ضرورت معنایابی آن تاکید دارد. دلیل بازتاب صحنه شکارگاه سلطنتی شاه عباس که بر جبهه غربی این سردر نقش شده است، پرسش اصلی مقاله بوده و هدف اصلی این مطالعه کشف کارکردهای نمادین عناصر بصری این اثر با رویکرد آیکونوگرافی در دو سطح توصیف و تحلیل می‌باشد.
روش پژوهش: روش پژوهش از نوع کیفی بوده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و مشاهده میدانی انجام شده است. در این پژوهش با عنایت به‌روش توصیفی- تحلیلی، فرآیندی از فهم فراهم می‌شود که مبتنی بر فرم است و به استخراج معنا می‌انجامد. این پژوهش با استفاده از رهیافت خصلت تحلیلی شمایل‌نگاری پانوفسکی انجام شده‌است. تحلیل اثر در دو مرحله توصیف پیش شمایل‌نگارانه و تحلیل شمایل‌نگارانه صورت پذیرفته است و نمونه‌گیری در آن موردی و نمونه مورد نظر مشخصاً دیوارنگاره صحنه شکارگاه سلطنتی می‌باشد.
یافته‌ها: این دیوارنگاره در کنار دو صحنه دیگر شامل بزم پادشاه و جنگ و پیروزی ایشان بر سپاه ازبک ترسیم شده‌است. مطالعه موقعیت دیوارنگاره، فرایند آنالیز اجزای بصری دیوارنگاره، ترسیم خطی و سپس نمادشناسی آن‌ها نشان داد، صحنه شکار در این دیوارنگاره نمی-تواند صرفاٌ نمایشگر تفریح شاهانه باشد.
نتیجه‌گیری: جای‌گیری این نگاره بر سردربازار از نظر موقعیت، اهمیت و جایگاه، بیانگر کارکرد سیاسی و اقناعی هنر در دوره صفوی و حاوی پیامی مهم از سوی پادشاه صفوی بوده است. دیوارنگاره مزبور نمایانگر قدرت، شجاعت، عدالت و پیروزی شاه عباس صفوی در مقابله با نیروهای شر و دشمنان بوده و پیام مبارزه با پلیدی، اقدام قاطعانه و سریع و در نهایت پیروزی همیشگی پادشاه را دربردارد. 
کلیدواژه‌ها

- آدامز ، لوری. (1401). روش شناسی هنر. نشر نظر.
- احمدی‌پیام، رضوان و دادور، ابوالقاسم (1401). تحلیل شمایل‌شناسانه سکه‌های تشریفاتی آل‌بویه براساس نظریه اروین پانوفسکی. نگره، (61)، 163-177. doi: 10.22070/NEGAREH.2021.5461.2501
- اصلانی، حسام. (1376). مجموعه مقالات دومین همایش سالانه حفاظت و مرمت اشیاء تاریخی- فرهنگی و تزئینات وابسته به معماری «مطالعه مستند سازی و آسیب‌شناسی نقاشی‌های تصویری سردر قیصریه اصفهان». تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
-  میت فورد، میراندابروس. (1388). فرهنگ مصور نمادها و نشانه‌ها در جهان. تهران: انتشارات کلهر.
- جوانی، اصغر. (1385). بنیان‌های مکتب نقاشی اصفهان. انتشارات فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
- خلج امیرحسینی، مرتضی. (1389). رموز نهفته در هنر نگارگری. انتشارات کتاب آبان.
- چاوشی نجف‌آبادی، فاطمه و مجابی، سیدعلی. (1398). بررسی پوشش پیکره‌‌ها در دیوارنگاره‌های سردر بازار قیصریه اصفهان. پیکره، 8 (17)، 25-39. doi: pyk.2019.15325/10.22055
- دلاواله، پیترو. (1381). سفرنامه پیترودلاواله (ترجمه شعاع الدین شفا). انتشارات علمی و فرهنگی.
- دهخدا، علی اکبر. (1377). لغت نامه دهخدا. چاپ دانشگاه تهران.
- راوندی، مرتضی. (1369). تاریخ اجتماعی ایران (جلد 7). انتشارات نگاه.
- شاردن، شوالیه. (1374). سفرنامه شوالیه شاردن (ترجمه اقبال یغمائی). انتشارات توس.
- شریف‌زاده، سید عبدالمجید. (1381). دیوارنگاری در ایران. انتشارات مؤسسه صندوق تعاون.
- شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1388). فرهنگ نمادها (ترجمه سودابه فضایلی). انتشارات جیحون.
- طاهری قمی، سیدمحمد (1398)، مطالعۀ شمایل‌شناختی نگارۀ «مستی لاهوتی و ناسوتی» اثر سلطان محمد نقاش. هنرهای صناعی اسلامی، 4(2)، 106-117. doi:10.52547/jic.4.2.107
- عبدی، ناهید. (1390). درآمدی بر آیکونولوژی. تهران: انتشارات سخن.
- فلسفی، نصرالله. (1391). زندگانی شاه عباس اول. انتشارات نگاه.
- فلسفی، نصرالله. (1375). زندگانی شاه عباس اول (جلد 4 و 5). انتشارات علمی.
- قادرنژاد حمامیان، مهدی و آقایی، عبدالله. (1401). مقایسۀ شمایل‌شناختی انگارۀ شکار میترا در دیوارنگارۀ دورااروپوس نقش‌برجستۀ شاه شکارگر در تاق بستان. پژوهش‌های ایران شناسی، 12(2)، 61- 78. doi:10.22059/JIS.2022.340039.1097
- میرزاامینی، سیدمحمد مهدی و شاهپروری، محمدرضا. (1392). بررسی ماهیت وجودی نقش شکار در فرش‌های دورۀ صفویه، گلجام، (24)، 97-124. doi:20.1001.1.20082738.1392.9.24.5.1
- نماز علیزاده، سهیلا و موسوی‌لر، اشرف السادات (1397). تحلیل الگو‌های بصری و مفهومی مرگ آزاده در ایران‌باستان، ساسانی و سلجوقی با رویکرد شمایل‌شناسی پانوفسکی، نگره، (48)، 72-87. doi:10.22070/negareh.2019.884
- هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگار‌ ای نمادها در هنر شرق و غرب (ترجمه رقیه بهزادی). فرهنگ معاصر.
 
List of resources in English
- Abdi, N. (2011). Introduction to iconology. Tehran: Sokhan Publishing. [In Persian]
- Adams, L. (2022). Methodologies of art. Nazar Publishing. [In Persian]
- Ahmadi Payam, R. & Dadvar, A. Gh. (2022). Iconological analysis of Buyid dynasty ceremonial coins based on the theory of Erwin Panofsky. Negareh, (61), 163-177. doi: 10.22070/NEGAREH.2021.5461.2501 [In Persian]
- Aslani, H. (1997). Proceedings of the Second Annual Conference on the Conservation and Restoration of Historical-Cultural Objects and Architectural Ornaments: «Documentation and Pathology Study of the Painted Murals of the Qeysariyeh Portal in Isfahan».  Cultural Heritage Organization of the Country. [In Persian]
- Mitford, M. B. (2009). Illustrated book of signs and symbols. Tehran: Kalhor Publications. [In Persian]
- Chardin, Ch. (1995). The travelogue of Sir John Chardin (I. Yaghmaei, Trans.). Tous Publications. [In Persian]
- Chavalier, J. & Gheerbrant, A. (2009). The dictionary of symbols (S. Fazayeli, Trans.). Jeyhoon Publications. [In Persian]
- Chavoshi Najafabadi, F. & Mojabi, S. A. (2019). A study on the clothing of figures in the wall paintings of the Qeysariyeh Bazaar in Isfahan. Paykareh, 8(17), 25-39. doi: pyk.2019.15325/10.22055 [In Persian]
- Dehkhoda, A. A. (1998). Dehkhoda dictionary. Tehran University Press. [In Persian]
- Dela Valle, P. (2002). The Travelogue of Pietro della Valle (Sh. al-Din Shafa, Trans.). Elmi va Farhangi Publications. [In Persian]
- Falsafi, N. (1996). The life of Shah Abbas I (Vols. 4 & 5). Elmi Publications. [In Persian]
- Falsafi, N. (2012). The life of Shah Abbas I. Negah Publications. [In Persian]
- Ghadernejad Hamamian, M. & Aghaei, A. (2022). Comparative iconography of the Mithras hunting concept in the Dura-Europos mural and the relief of the hunter king in Taq-e Bostan. Iranian Studies, 12(2), 61-78. doi:10.22059/JIS.2022.340039.1097 [In Persian]
- Hall, J. (2001). Illustrated dictionary of symbols in Eastern and Western art (R. Behzadi, Trans.). Farhang-e Moaser. [In Persian]
- Javani, A. (2006). The foundations of the Isfahan school of painting. Publications of the Academy of Arts of the Islamic Republic of Iran. [In Persian]
- Khalaj Amirhosseini, M. (2010). The hidden symbols in the art of miniature painting. Abaan Book Publishing. [In Persian]
- Mirzaamini, S. M. M. & Shahparvari, M. R. (2013). Studying the nature and origin of hunting (shekar) motif on Safavid carpets. Goljaam, 9(24), 97-124. doi:20.1001.1.20082738.1392.9.24.5.1 [In Persian]
- Namazalizadeh, S. & Mousavilar, A. (2018). Analysis of the visual and conceptual patterns of Azadeh’s death in Ancient Persia, Sassanid and Seljuk period based on Panofsky’s Iconology approach. Negareh, 13(48), 72-85. doi:10.22070/negareh.2019.884 [In Persian]
- Ravandi, M. (1990). Social history of Iran (Vol. 7). Negah Publications. [In Persian]
- Sharifzadeh, S. A. M. (2002). Mural painting in Iran. Publications of the Cooperative Fund Institute. [In Persian]
- Taheri Qomi, M. (2021). An iconographic study of Sultan Mohammad Naqash’s painting called «masti lahouti and Nasuti». JIC (2), 106-117. doi:10.52547/jic.4.2.107 [In Persian]
دوره 15، شماره 43
بهار 1405
صفحه 74-86

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 05 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 01 خرداد 1405