پیکره

پیکره

ریخت‌شناسی تطبیقی صندوق‌های چوبی مزار در جهان اسلام: تحلیل تحول فرم، ساختار و تزیینات در ایران، عراق، ترکیه، مصر و سوریه

نوع مقاله : مروری

نویسندگان
1 دانشیار، گروه صنایع‌دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد هنر اسلامی، گروه هنر، دانشکده هنر، دانشگاه سوره، تهران، ایران.
چکیده
مقدمه: شیوه‌های دفن و تزئینات مقابر در طول تاریخ دستخوش تغییرات بوده‌اند. این تحولات به شکل‌گیری بقعه‌ها و آرامگاه‌ها انجامیده و تزئینات آن‌ها به‌عنوان بخشی کلیدی از هویت فرهنگی هر منطقه شناخته می‌شود. این پژوهش صندوق‌های چوبی مزار را در آرامگاه‌های ایران، عراق، ترکیه، مصر و سوریه، از قرن سوم تا دوازدهم هجری، بررسی می‌کند و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: پیشینه ساخت صندوق‌های چوبی مزار چیست و ویژگی‌های مشترک و تفاوت‌های آن‌ها در ایران، عراق، مصر، ترکیه و سوریه کدام‌اند؟
روش پژوهش: این مطالعه ماهیتی توصیفی-تحلیلی دارد و دوره بازه گسترده قرن سوم تا دوازدهم هجری، را در بر می‌گیرد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام شده و شامل ۹۳ صندوق چوبی از ایران و ۳۰ صندوق چوبی از عراق، ترکیه، مصر و سوریه است. گردآوری اطلاعات به روش میدانی و کتابخانه‌ای صورت گرفته است.
یافته‌ها: بررسی صندوق‌های چوبی مزار در پنج کشور مورد مطالعه نشان می‌دهد هر منطقه، ضمن پیروی از یک ساختار کلی، ویژگی‌های تزئینی و خوشنویسی خاص خود را دارد. در ترکیه، صندوق‌ها با قابی مثلثی‌شکل در بالا و خط ثلث جلی مشخص می‌شوند و تزئینات آن‌ها نسبت به سایر مناطق ساده‌تر است. در عراق، ساختار مکعب‌مستطیلی غالب است و خط کوفی تزئینی بر زمینه‌ای از نقوش اسلیمی به کار رفته است. در سوریه، دو نمونه محسن‌بن‌امام‌حسین و خالدبن‌ولید، قاب‌های محرابی‌شکل با نقوش تکراری دارند و خط رقاع همراه با کوفی در آن‌ها دیده می‌شود. در مصر، گره‌چینی بر هر چهار وجه صندوق‌ها اجرا شده و نقوش اسلیمی زمینه را می‌پوشانند؛ قاب‌بندی این صندوق‌ها پیچیدگی بیشتری دارد. در ایران، ساختار مکعبی متداول‌ترین شکل است و خط ثلث پرکاربردترین قلم به شمار می‌رود؛ همچنین استفاده از گلدان‌های طرح‌دار و ترکیب چند تکنیک در یک اثر، از ویژگی‌های شاخص صندوق‌های ایرانی است.
نتیجه‌گیری: صندوق‌های مزار پس از ورود اسلام رواج یافته‌اند و با گذر قرن‌ها، با تزئینات و جزئیات بیشتری ساخته شده‌اند. با توجه به تعداد صندوق‌های مزار باقی‌مانده در ایران، به‌نظر می‌رسد خاستگاه اصلی این آثار ایران بوده است.
کلیدواژه‌ها

- اتینگهاوزن، ریچارد و گرابر، الگ. (۱۳۷۸). هنر و معماری اسلامی (ترجمه یعقوب آژند). سمت.
- اسکندرمنشی. (۱۳۶۷). تاریخ عالم‌آرای عباسی. دارالطباعة آقاسیدمرتضی.
- اشپولر، برتولد، بازورث، کلیفورد ادموند، دوبروین، آن‌کاترین سواین‌فورد، لمتون، آن‌کاترین سواین‌فورد، مادلونگ، ویلفرد و مینورسکی، ولادیمیر فئودوروویچ. (۱۳۸۴). سلسله‌های متقارن در ایران (ترجمه یعقوب آژند). مولی.
- بورکهارت، تیتوس. (۱۳۸۷). مبانی هنر اسلامی (ترجمه امیر نصری). حقیقت.
- تامارا تالبوت، رایس. (۱۳۸۹). هنرهای باستانی آسیای مرکزی (ترجمه رقیه بهزادی). ایران: گستره.
- ترک‌چین، فائزه. (۱۴۰۱). بررسی مفهوم نمادین نقوش هندسی چلیپا، ستاره و شمسه در تزیینات گچ‌بری مسجد جامع فریومد. نشریه مطالعات میان‌رشته‌ای هنر و علوم انسانی، ۱(۱)، ۸۱-۹۷.
- تونجی، محمد و فضائلی، حبیب‌الله. (۱۳۸۰). أطلس الخط و الخطوط (جلد ۱). دار طلاس للدراسات و الترجمة و النشر.
- جانسوز، حمیدرضا و سودایی، بیتا. (۱۴۰۰). تأثیر نقوش ‌تزیینی دوره ساسانی بر تزیینات نگاره‌های گیاهی- اسلیمی ‌مساجد شاخص دوره ‌آل‌بویه: مورد مطالعاتی نگاره‌های مسجد جورجیر، مسجد جامع نائین و مسجد جامع زواره. مطالعات ‌باستان‌شناسی، ۱۳(۲)، ۱۱۰-۱۲۸. https://doi.org/10.22059/JARCS.2020.292326.142805
- خیراللهى، مژگان.(۱۳۸۸). صندوق قبرهای چوبی بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی: شناخت طرح، فن و محتوی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد هنر اسلامی). دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
- دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۳). لغت‌نامه دهخدا. دانشگاه تهران.
- ستوده، منوچهر. (۱۳۶۶). از آستارا تا استرآباد (جلد ۱-۵). آگاه.
- سواری، محمد و شیخی، علیرضا. (۱۴۰۲). تبارشناسی گل سوسن (زنبق) در گل و مرغ‌ ایرانی. نشریه هنرهای ‌زیبا: هنرهای تجسمی، ۲۸(۲)، ۱۳۵-۱۴۶. https://doi.org/10.22059/jfava.2022.334175.666826
- شیخی، علیرضا. (۱۴۰۴). نویافته‌هایی در تبیین ویژگی‌های هنری منبت چوب سبک تیموری. نشریه پیکره، 40(۱۴)، ۳۷-۵۷. https://doi.org/10.22055/pyk.2025.19999
- شیخی، علیرضا. (۱۴۰۳). تبیین ویژگی‌های هنری و فنی منبت چوب قرون هفتم و هشتم ه.ق ایران. هنرهای صناعی ایران، 13(۲)، ۵-۲۴. https://doi.org/10.22052/hsi.2025.255790.1220
- شیخی، علیرضا. (۱۳۹۵). واکاوی مناسبات قدرت در عهد شاهرخ تیموری و بازتاب آن در آثار منبت خراسان (رساله دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی). دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران.
-صلاحی، مریم و غفاری، عباس. (۱۳۹۷). مطالعه تطبیقی تزیینات و فنون اجرایی در صندوق چوبی قبر شیخ صفی‌الدین اردبیلی و شاه اسماعیل اول صفوی. دوفصلنامه علمی پژوهش هنر، ۸(۱۵)، ۳۹-۵۱. https://doi.org/20.1001.1.23453834.1397.8.15.7.2
- غروی، مهدی. (۱۳۷۶). آرامگاه در گستره فرهنگ ایرانی. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- فرید، امیر. (۱۴۰۱). دسته‌بندی کتیبه‌های شبه نوشتاری در هنر اسلامی. فصلنامه نگره، 17(۶۳)، ۴۵-۵۵.
- فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی و خامه‌یار، احمد. (۱۳۹۳). زیارتگاه‌های عراق (معرفی زیارتگاه‌های مشهور در کشور عراق) (ج. ۲). جلدسازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات.
- کونل، ارنست. (۱۳۷۶). هنر اسلامی (ترجمه یعقوب آژند). مولی.
- مایل هروی، نجیب. (۱۳۷۲). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
- مدهوشیان‌نژاد، محمد، شکرپور، شهریار، افهمی، رضا و نیستانی، جواد. (۱۳۹۹). سیر تحول در طراحی و ساخت صندوق قبرهای چوبی قرن ۹ ه.‌ق مرعشیان مازندران. هنرهای صناعی اسلامی، ۴(۲)، ۵۳-۶۶. https://doi.org/10.52547/jic.4.2.53
- مصطفوی، محمدتقی. (۱۳۷۵). آثار تاریخی تهران (اماکن متبرکه) (جلد۱). گروس.
- ملازاده، کاظم. (۱۳۸۷). دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی (۳): مساجد تاریخی (ویرایش محمدمهدی عقابی). سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری.
- میرزایی، عبداله. (۱۳۹۱). بررسی سیر تکامل اسلیمی در هنر ایران. کتاب ماه هنر، (۱۶۴)، ۵۴-۵۷.
- Altın, A. (2019). Taşkın Paşa (Damsa) külliyesi içerisinde yer alan Hızır Bey türbesindeki sandukalar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (45), 383-408. https://doi.org/10.21563/sutad.636258
- Amasya Archaeological Museum. (2015). Wooden chest of Seyyid Necmeddin Yahya, Turkey, 14th century. Retrieved July 11, 2026, from https://www.amasyamuseum.gov.tr/item27
- LACMA Collections. (2021). Part of a wooden chest, Egypt, 13th century. from https://collections.lacma.org/node/102
- Museum of Islamic Art Cairo. (2019). Part of a wooden chest, Egypt, 9th century. from https://www.miaegypt.org/collections/item2
- National Museum of Damascus. (2019). Wooden chest of Khalid ibn al-Walid, Damascus, Syria, 13th century. Retrieved July 11, 2026, from https://www.damascushistory.org/item17
- Öter, N. (2022). Türk İslam sanatında sanduka gelişimi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (54), 391-404. https://doi.org/10.21563/sutad.1130615
- Peacock, A. C. S., O'Kane, B., & Muehlhaeusler, M. (2023). Inscriptions of the medieval Islamic world. Edinburgh University Press.
- RISD Museum. (2021). Wooden chest of Taj al-Mulk, Iran, 877 AH (15th century). from https://risdmuseum.org/art-design/collection/item38
- Williams, C. (1987). The Qur'anic inscriptions on the tabut of al-Husayn in Cairo. Islamic Art,(2), 3-14.
 
List of References in English
- Altın, A. (2019). Taşkın Paşa (Damsa) külliyesi içerisinde yer alan Hızır Bey türbesindeki sandukalar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 45, 383-408. https://doi: 10.21563/sutad.636258
- Amasya Archaeological Museum. (2015). Wooden chest of Seyyid Necmeddin Yahya, Turkey, 14th century. from https:// amasyamuseum.gov.tr/item27
- Burckhardt, T. (2008). Foundations of Islamic art (A. Nasri, Trans.). Haghighat. [in Persian]
- Dehkhoda, A. A. (1994). Dehkhoda dictionary. University of Tehran. [in Persian]
- Eskandar Monshi. (1988). Tarikh-e Alam-ara-ye Abbasi [The world-adorning history of Abbas]. Dar al-Tab'at Agha Seyyed Morteza. [in Persian]
- Ettinghausen, R., & Grabar, O. (1999). Islamic art and architecture (Y. Azhand, Trans.). SAMT. [in Persian]
- Farid, A. (2022). A classification of quasi-written inscriptions in Islamic art. Negareh Quarterly, 17(63), 45-55. https://doi: 10.22070/negareh.2021.4717.2302 [in Persian]
- Faqih Mohammadi Jalali, M. M & Khameyar, A. (2014). Iraq's Shrines (Introducing Famous Shrines in Iraq) (V. 2). Hajj and Pilgrimage Organization, Office of the Supreme Leader's Representative for Hajj and Pilgrimage Affairs. [in Persian]
- Gharavi, M. (1997). The tomb within Iranian culture. Association for the Preservation of Cultural Heritage. [in Persian]
- Jansouz, H., & Sodaei, B. (2021). The influence of Sasanian decorative motifs on the plant-Eslimi decoration of key mosques of the Buyid period: A case study of the motifs of Jorjir Mosque, Naein Grand Mosque, and Zavareh Grand Mosque. Archaeological Studies, 13(2), 110-128. https://doi: 10.22059/JARCS.2020.292326.142805 [in Persian]
- Kheirollahi, M. (2009). Wooden grave cenotaphs of the Sheikh Safi al-Din Ardabili shrine: understanding design, technique, and content (Master's thesis in Islamic Art). Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran. [in Persian]
- Künel, E. (1997). Islamic art (Y. Azhand, Trans.). Mola. [in Persian]
- LACMA Collections. (2021). Part of a wooden chest, Egypt, 13th century. from https://collections.lacma.org/node/102
- Madhoushiannezhad, M., Shekarpour, S., Afhami, R., & Neyestani, J. (2020). The development of the design and construction of 9th-century AH wooden grave cenotaphs of the Marashian in Mazandaran. Islamic Crafts, 4(2), 53-66. https://doi: 10.52547/jic.4.2.53 [in Persian]
- Mayel Heravi, N. (1993). Book design in Islamic civilization. Islamic Research Foundation. [in Persian]
- Mirzaei, A. (2012). A study of the development of the Eslimi motif in Iranian art. Ketab-e Mah-e Honar, (164), 54-57. [in Persian]
- Molazadeh, K. (2008). Encyclopedia of historical buildings of Iran in the Islamic period (3): historical mosques (M. M. Oghabi, Ed.). Islamic Propagation Organization, Art Bureau. [in Persian]
- Mostafavi, M. T. (1996). Historical monuments of Tehran (holy sites) (Vol. 1). Groos. [in Persian]
- Museum of Islamic Art Cairo. (2019). Part of a wooden chest, Egypt, 9th century. from https://www.miaegypt.org/collections/item2
- National Museum of Damascus. (2014). Wooden chest of Khalid ibn al-Walid, Damascus, Syria, 13th century. from https://www.damascushistory.org/item17
- Öter, N. (2022). Türk İslam sanatında sanduka gelişimi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 54, 391-404. https://doi: 10.21563/sutad.1130615
- Peacock, A. C. S., O'Kane, B., & Muehlhaeusler, M. (Eds.). (2023). Inscriptions of the medieval Islamic world. Edinburgh University Press.
- RISD Museum. (2021). Wooden chest of Taj al-Mulk, Iran, 877 AH (15th century). from https://risdmuseum.org/art-design/collection/item38
- ROM Museum. (n.d). Wooden chest with Kufic script, Iran, 11th-12th century. Retrieved July 11, 2026, from https://rom.on.ca/collections/item4
- Salahi, M., & Ghaffari, A. (2018). A comparative study of the decorations and techniques used in the wooden grave cenotaphs of Sheikh Safi al-Din Ardabili and Shah Ismail I Safavi. Scientific Research Journal of Art, 8(15), 39-51. https://doi: 20.1001.1.23453834.1397.8.15.7.2 [in Persian]
- Savari, M., & Sheikhi, A. (2023). The genealogy of the lily (iris) motif in Persian «gol-o-morgh» (flower-and-bird) art. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 28(2), 135-146. https://doi: 10.22059/jfava.2022.334175.666826 [in Persian]
- Sheikhi, A. (2016). Analyzing power relations under Timurid Shahrukh and their reflection in the wood-carving works of Khorasan (Doctoral dissertation in comparative and analytical history of Islamic art). Faculty of Theoretical Sciences and Higher Studies in Art, Tehran University of Art, Tehran, Iran. [in Persian]
- Sheikhi, A. (2024). Explaining the artistic and technical features of wood carving in 7th and 8th century AH Iran. Iranian Decorative Arts, 13(2), 5-24. https://doi: 10.22052/hsi.2025.255790.1220 [in Persian]
- Sheikhi, A. (2025). New findings on the artistic features of Timurid-style wood carving. Peykareh Journal, 40(14), 37-57. https://doi: 10.22055/pyk.2025.19999 [in Persian]
- Sotoudeh, M. (1987). From Astara to Astarabad (Vols. 1-5). Agah. [in Persian]
- Spüler, B., Bosworth, C. E., de Bruijn, J. T. P., Lambton, A. K. S., Madelung, W., & Minorsky, V. (2005). The symmetrical dynasties of Iran (Y. Azhand, Trans.). Mola. [in Persian]
- Talbot Rice, T. (2010). The ancient arts of Central Asia (R. Behzadi, Trans.). Iran: Gostareh. [in Persian]
- Torkchin, F. (2022). A study of the symbolic meaning of the geometric motifs of the cross (chelipa), star, and shamse in the stucco decorations of the Fariumad Grand Mosque. Journal of Interdisciplinary Studies in Art and Humanities, 1(1), 81-97. [in Persian]
- Tounji, M., & Fazaeli, H. (2001). Atlas al-khatt wa al-khutut [Atlas of scripts and calligraphy] (Vol. 1). Dar Tlass for Studies, Translation and Publishing. [in Arabic]
- Williams, C. (1987/1991). The Qur'anic inscriptions on the tabut of al-Husayn in Cairo Islamic Art, 2, 3-14.
دوره 15، شماره 44
تابستان 1405
صفحه 73-97

  • تاریخ دریافت 21 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 24 مرداد 1405