پیکره

پیکره

بازنمایی سخاوت در فرهنگ فتوت (مطالعه موردی: نگارۀ اعرابی در معاملۀ احسان و کرم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه چند رسانه‌ای، دانشکده چند رسانه‌ای، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
2 استادیار گروه فرش، دانشکده فرش، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
مقدمه: عصر کنونی که بحران‌های اخلاقی، ساختار روابط انسانی را دچار گسست کرده‌اند، بازخوانی متون فتوت‌نامه‌ها به‌منزله راهکاری برای بازسازی سرمایه‌های اخلاقی جامعه، شایسته توجه است. این متون، افزون بر آموزش فنون حرفه‌ای، ارزش‌های انسانی را به‌مثابه زیربنای اخلاق حرفه‌ای تبیین می‌کنند. مقاله پیش‌رو، با هدف ترویج سخاوت جوانمردانه، به بررسی نگاره‌ای با عنوان «اعرابی در معاملۀ احسان و کرم» پرداخته و در پی پاسخ به این پرسش بنیادین است که این نگاره، با کدام سازوکارهای بصری، ارکان محوری فتوت، به‌ویژه اصل «سخاوت» را به تصویر می‌کشد؟
روش پژوهش: در راستای تحقق این پژوهش کیفی، ابتدا مبانی و اصول آیین فتوت به‌روش کتابخانه‌ای و از منابع اصلی فتوت‌نامه‌ها گردآوری ‌شده و سپس نگاره‌ای که مرتبط با اصل سخاوت، به‌مثابه یکی از ارکان فتوت است، انتخاب گردید. در ادامه، نمادهای بصری موجود در آن، همسو با مضمون حکایت، به‌روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد «قرائت متنی» بازشناسی شده‌اند.
یافته‌ها: این پژوهش نشان می‌دهد که فتوت بر دو رکن اساسی «سخاوت» و «شجاعت» استوار است و مهمان‌نوازی به‌عنوان نماد بارز سخاوت، آدابی خاص دارد که مهم‌ترین آن، عدم توقع هرگونه پاداش مادی است. این نگاره نیز که برگرفته از حکایتی از عبدالرحمن جامی است، به نظر این مفهوم را به‌تصویر می‌کشد؛ جایی که یک بادیه‌نشین عرب، با وجود تنگدستی، با قربانی کردن شتران خود از مهمانان پذیرایی کرده و از پذیرش هرگونه پاداش مادی امتناع می‌ورزد.
نتیجه‌گیری: تحلیل نمادهای بصری این نگاره، در راستای اصول فتوت بدین قرار شد که رنگ سبز  در لباس بیرونی میزبان متناسب با رشد و بالندگی روحی، رنگ نارنجی در لباس زیرین او نماد تحرک و پویایی، شلوار زرد، نشانگر نشاط و مدل پوشاک سر او متناسب با راستی و درست‌کرداری وی است.
کلیدواژه‌ها

- آراسته، امیرجوان و محمودی، ابولفضل. (1393). بررسی تطبیقی هنر در آیین‌های فتوت اسلامی و ذن بودائی. مطالعات تطبیقی هنر، 4(8)، 99-112. https://doi.org/ 20.1001.1.23453842.1393.4.8.7.0
- آملی، محمد بن محمود. (1381). نفائس الفنون فی عرائس العیون. دار الکتب الاسلامیه.
- آیت‌اللهی، زهره، ساروخانی، سعیده و حضوری، مژگان. (1397). نمادها سخن می‌گویند. عترت نو.
- ابن‌عربی. (بی‌تا). فصوص الحکم. الزهرا.
- ابن معمار، محمد. (1958). الفتوة. مکتبة المثنى.
- ابن‌بطوطه. (1417). رحلة ابن‌بطوطه: تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار. أکادیمیة المملکة المغربیة.
- احمدی، شکیبا و فرخ‌فر، فرزانه. (1399). مکتب کتاب‌آرایی مشهد و نقش آن در توسعه نگارگری. پژوهشنامه خراسان بزرگ، (40)، 19- 38. 10.22034/jgk.2020.137971: https://doi.org/
- پاکباز، رویین. (1380). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. انتشارات سیمین و زرین.
- جامی، عبدالرحمن. (1378). مثنوی هفت‌اورنگ (مقدمه اعلاخان افصح زاد و تصحیح جابلقا دادعلیشا، اصغر جانفدا، ظاهر احراری و حسین احمد تربیت). مرکز مطالعات ایرانی.
- زیدان، جرجی. (1372). تاریخ تمدن اسلام. امیرکبیر.
- حاکمی، اسماعیل. (1382). آیین فتوت و جوانمردی. اساطیر.
- ریاض، محمد. (1370). احوال و آثار میر سید على همدانى (شش رساله). مرکز تحقیقات فارسى ایران و پاکستان.‏
- سعدی، مصلح بن عبدالله. (۱۴۰۳). بوستان سعدی (تصحیح محمدعلی فروغی). ققنوس.
- سلمی، ابو عبدالرحمن. (1369)‏. مجموعة آثار السلمى. مرکز نشر دانشگاهى‏.
- شجاعی، حیدر. (1396). نمادشناسی تطبیقی. شهر پدرام.
- عمادی، سید مانی و حاتم، غلامعلی. (1389). نگارۀ هارون در حمام: فتوت نگارۀ دلاکان، سلمانیان و سرتراشان. هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، (۴۳)، ۲۵- ۳۴. https://doi.org/ 20.1001.1.22286039.1390.2.43.3.3
- عطار نیشابوری، فریدالدین. (1386). تذکرة الاولیاء (تحقیق محمد استعلامی). زوّار.
- فیزابی، بهمن. (1387). بررسی سنت‌های آموزش هنروری در فتوت‌نامه‌ها. آینه خیال، (۱۱)، 128-131.
- قشیری، عبدالکریم. (1385). رساله قشیریه (ترجمه ابوعلی حسین بن احمد عثمانی و تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- کاشانى، عبدالرزاق. (1380).‏ مجموعه رسائل و مصنفات کاشانى (محقق/ مصحح: مجید هادى زاده). میراث مکتوب.‏
- کاشفی، حسین. (1350). فتوت‌نامه سلطانی (تصحیح محمدجعفر محجوب). بنیاد فرهنگ ایران.
- کربن، هانری. (1383). آیین جوانمری (ترجمه احسان نراقی). سخن.
- کلینى، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی(ط- الإسلامیة) (تصحیح علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى). دار الکتب الإسلامیة.
- کیخای فرزانه، احمدرضا و وفایی، علی. (1393). اندیشه‌های ملامتی و فتیانی سعدی در غزلیات. متن پژوهی ادبی، 18(59)، 123-147. https://doi.org/ 20.1001.1.22517138.1393.18.59.7.4
- مرادخانی، علی و عتیقه‌چی، نسرین. (1397). تفسیر نشانه‌شناختی رنگ از منظر حکمی در نگارگری ایرانی- اسلامی. رهپویه هنرهای تجسمی، 1(4)، 5-21. 10.22034/ra.2019.241813 https://doi.org/
- موسوی، سیدرضی. (1390). هنر اسلامی در آیینه فتوت‌نامه‌ها با تأکید بر فتوت‌نامه چیت‌سازان. مطالعات هنر اسلامی، (۱۵)، 21-34.
- Sheve Simpson, M. (1997). Sultan s Ibrahim Mirza s Haft Awrang, A Princely Manuscript from Sixthteenth century Iran. Smithsonia Instation.
 
 
 
- Ahmadi, Sh. & Farrokhfar, F. (2020). Mashhad book designing school and its role in development of painting in Safavid
dynasty. Journal of Greater Khorasan, 11(40), 38-19. https://doi.org/10.22034/jgk. 2020.137971 [In Persian]
- Al-Kulayni, M. Y. (1987). Al-Kafi (Islamic edition) (A.A. Ghaffari & M. Akhoundi, Eds.). Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Persian]
- Amoli, M. M. (2002). Nafais al-Funun fi Arais al-Uyun. Dar Al-Kutub Al-Islamiyyah. [In Persian]
- Arasteh, A., & Mahmoudi, A. (2014). A comparative study of art in Islamic Futuwwa and Zen Buddhism rituals. MTH, 4(8), 99-112. https://doi.org/20.1001.1.23453842.1393.4.8.7.0 [In Persian]
- Attar Neyshabouri, F. D. (2007). Tazkirat al-Awliya (M. Iste’lami, Ed.). Zavvar. [In Persian]
-Ayatollahi, Z., Sarukhani, S., & Hozouri, M. (2018). Symbols speak. Etrat Now. [In Persian]
- Corbin, H. (2004). The tradition of chivalry (E. Naraghi, Trans.). Sokhan. [In Persian]
- Emadi, S. M. & Hatam, Gh. (2010). Miniature «The Caliph Harun in Bath-House»; A «Fottovat Negareh» of barbers. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 2(43), 25-34. https://doi.org/20.1001.1.22286039.1390.2.43.3.3 [In Persian]
- Feyzabi, B. (2008). Examining the traditions of art education in the Futuwwa-namas. Mirror of Imagination, (11), 128-131. [In Persian]
- Hakemi, I. (2003). The tradition of Futuwwa and chivalry. Asatir. [In Persian]
- Ibn Arabi. (No Date). Fusous Al-Hikam. Al-Zahra. [In Persian]
- Ibn Battuta. (1996). The travels of Ibn Battuta: A gift for those who contemplate the wonders of cities and the marvels of travel. Royal Academy of Morocco. [In Persian]
- Ibn Mi’mar, M. (1958). Al-Futuwwa. Al-Muthanna Library. [In Persian]
- Jami, A. R. (1999). Haft Awrang Masnavi (A. Kh. Afshah Zadeh, Intro. & J. Dad Ali Shah, A. Janfida, Z. Ahrari, & H. Ahmad Tarbiat, Eds.). Center for Iranian Studies. [In Persian]
- Kashani, A. R. (2001). Collection of letters and works of Kashani (M. Hadizadeh, Ed.). Written Heritage. [In Persian]
- Kashefi, H. (1971). Soltani Futuwwa-nama (M. J. Mahjub, Ed.). Foundation of Iranian Culture. [In Persian]
- Keykhay Farzaneh, A. R. & Vafaei, Ali. (2014). Saadi’s criticism and Futuwwa thoughts in his ghazals. Literary Text Studies, 18(59), 123-147. https://doi.org/20.1001.1.22517138.1393.18.59.7.4 [In Persian]
- Moradkhani, A. & Atighechi, N. (2019). Interpretation of semiology of the colour based on philosophical foundation Islamic Persian painting. Rahpooye Honar-Ha-Ye Tajassomi, 1(4), 5-21. doi: 10.22034/ra.2019.241813 [In Persian]
- Mousavi, S. R. (2011). Islamic art mirrored in fotovat naméh; Emphasis on the fotovat naméh of chitsazan. Islamic Art Studies, (15), 21-34. [In Persian]
- Pakbaz, R. (2001). Iranian painting from ancient times to the present. Simin and Zarin Publications. [In Persian]
- Qushayri, A. K. (2006). Al-Risala al-Qushayriyya (A. H. A. Othmani, Trans. & B. Z. Furuzanfar, Ed.). Scientific and Cultural Publishing Company. [In Persian]
- Riyaz, M. (1991). The life and works of Mir Seyyed Ali Hamadani (Six Treatises). Center for Persian Studies of Iran and Pakistan. [In Persian]
- Sa’di, M. A. (2024). Bustan of Sa’di (M. A. Foroughi, Ed.). Qoqnous. [In Persian]
- Salmi, A. A. (1990). Al-Salami’s collection of works. University Publishing Center. [In Persian]
- Sheve Simpson, M. (1997). Sultan s Ibrahim Mirza’s Haft Awrang, A Princely Manuscript from Sixteenth-century Iran. Smithsonian Institution.
- Shojaei, H. (2017). Comparative Symbolism. Shahr-e Padram. [In Persian]
- Zaydan, J. (1993). History of Islamic civilization. Amir Kabir. [In Persian]
دوره 15، شماره 44
تابستان 1405
صفحه 30-42

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 18 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 18 مرداد 1405